Tác giả: Thanh Phú
Khoai tây Bốn Góc, với tên khoa học Solanum jamesii, là loài khoai tây dại khá nổi tiếng ở khu vực Tây Nam nước Mỹ. Chúng có củ nhỏ nhưng cứng và chắc, đồng thời chứa rất nhiều dinh dưỡng. Loài thực vật này đã có một chuyến hành trình dài từ hơn 10 ngàn năm trước để đến được khu vực Bốn Góc (gồm 4 bang Arizona, New Mexico, Colorado, Utah) và tiếp tục sinh sôi phát triển như bây giờ.
Vừa qua (tháng 1, 2026), Lisbeth Louderback cùng các cộng sự của mình ở Đại học Utah, Mỹ đã công bố nghiên cứu của mình về loài khoai tây dại Bốn Góc trên tờ PLOS One.
Nhóm nghiên cứu đã xem xét mẫu vật của các công cụ đá lấy từ 14 điểm khảo cổ, mục tiêu là tìm ra bằng chứng về sự tồn tại của loài khoai tây dại này trong xuyên suốt lịch sử khu vực Tây Nam nước Mỹ. Các điểm khảo cổ này có niên đại khác nhau, trải dài từ vài trăm năm cho đến vài ngàn năm. Các công cụ đá được người tiền sử dùng cho nhiều mục đích khác nhau, và một trong số đó là xử lí thực phẩm để tạo ra thức ăn, ví dụ nhưng giã, nghiền, cắt, v.v. Sau quá trình kiểm nghiệm kĩ lưỡng, nhóm nghiên cứu đã có được thành quả đáng với mong đợi: họ tìm được vết của những hạt tinh bột khoai tây.
Những vết tinh bột này được tìm thấy ở 9 trên 14 điểm khảo cổ, trải dài dọc biên giới phía bắc các bang Colorado, Utah, Arizona, và New Mexico. Một vài trong số chúng có niên đại thậm chí đến từ hơn 10 ngàn năm trước. Cùng với bằng chứng di truyền học của loài khoai tây dại này từng được các nhà khoa học khác công bố trước đó, sau cùng nhóm nghiên cứu của Đại học Utah đã có được cái nhìn tổng quát và đưa ra được kết luận của mình.
Các bằng chứng di truyền cho thấy giống khoai tây Bốn Góc vốn có nguồn gốc ở rất xa phía Nam lục địa Bắc Mỹ. Các vết tinh bột trên các công cụ đá cho thấy loại khoai tây này được các nhóm dân tiền sử mang theo bên mình như thực phẩm dự trữ, theo chân họ lan dọc lên phía bắc, cắm rễ và tiếp tục tồn tại, cho đến tận bây giờ ở bốn bang của khu vực Bốn Góc.
Ngoài ra, việc dùng các công cụ đã để xử lí khoai tây cho thấy loài khoai tây này được sử dụng nhiều lần như một loại thực phẩm thông dụng. Nhóm nghiên cứu cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy loài khoai tây này đã được người tiền sử thuần hóa và trồng trọt, chứ không đơn thuần chỉ nhờ vào hái lượm trong hoang dã nữa.
Ngày nay, giống khoai tây Bốn Góc này là một nét đặc trưng nổi bật, không chỉ của ẩm thực miền Tây Nam nước Mỹ, mà còn là một nét trong văn hóa của người bản địa. Nhóm nghiên cứu đã thực hiện phỏng vấn với 15 vị trưởng lão của tộc người Navajo, một tộc người bản địa, và được họ xác nhận rằng khoai tây Bốn Góc là loài thực vật quan trọng, được họ sử dụng làm thức ăn không chỉ đời thường mà còn cho các nghi lễ thờ cúng tâm linh trong suốt hàng ngàn năm qua.
Với nghiên cứu này của mình, Lisbeth Louderback phát biểu: “Khám phá này mở ra một dấu ấn văn hóa độc đáo, khi mà những hoạt động giao thông trong tiền sử đã đưa loài thực vật này đi xa, để chúng vẫn tiếp tục tồn tại như bây giờ.”
HẾT
Ngày 26 Tháng 1, 2025.
*Nguồn tham khảo: https://sciencedaily.com/releases/2026/01/260125081143.htm
Đọc các bài khoa học khác: https://saobangchannel.com/category/kham-pha/khoa-hoc/
